De waas van het verleden en de waan van het heden

Ik merk ondertussen dat het maar liefst 21 dagen geleden is dat ik hier nog iets heb gepost. Gezien mijn examens (morgen eindelijk afgelopen) en mijn lerarenstage waar ik in de tussentijd mee bezig ben geweest zal niemand me dat kwalijk nemen zeker? Politiek is het relatief windstil gebleven, dus ook daar ben ik niet tekortgeschoten.

De examens hebben me in elk geval weer stevig ondergedompeld in mijn "beroeps"bezigheid, de Schone Kunst van Klio, de geschiedenis. In het Knack-interview werd mij de vraag gesteld welke meerwaarde een opleiding Geschiedenis kon bieden aan een beginnend politicus. Een pertinente vraag in elk geval! Want op het eerste zicht is een studie Economische Wetenschappen of Rechten een stuk nuttiger voor wie later beleidsverantwoordelijkheid wil opnemen: Kennis van de economische wetmatigheden of de juridische fundamenten waarop onze samenleving gebouwd zijn lijken inderdaad een stuk praktischer dan bijvoorbeeld het verval van het Spaanse Wereldrijk in de 18e eeuw uit de doeken te kunnen doen of de opvolgingssystemen in het Ancien Régime allemaal te kennen. Tot zekere hoogte klopt dat inderdaad. Maar mijns inziens voegt een historische studie ook iets fundamenteels toe aan een beleidsmaker: Een besef van een tijdsverloop dat het dagdagelijkse overstijgt.De Westerse mens heeft de neiging zichzelf en zijn eigen tijd als maat van alles te beschouwen. Het hic et nunc is voor ons het enige van belang. We willen daarbinnen alles kunnen controleren: De maatschappij moet naar ons ideaalbeeld worden omgevormd, ongeacht hoe het verleden onze samenleving heeft bepaald. Dat verleden is maar een wingewest van het heden, een stoffige wereld die alleen maar kan dienen om te tonen hoe het niet moet. In het verlengde daarvan is de toekomst een verlengstukje van het heden, dat perfect voorspeld kan worden door onze hedendaagse evoluties door te trekken.

Mijns inziens is dat een kapitale fout en kenmerkend voor de zogenaamde "eigentijdse arrogantie" die voor ons zo kenmerkend is. Neem nu de hele Klimaathype die nu zo'n opgang maakt en Kapellense huisvrouwen in het parlement katapulteert. Zelfs wie maar een paar jaren terugbladert in de tijd zal ontdekken hoe Vlaanderen de neiging heeft zich elke paar maanden van een nieuwe politieke "hype" te voorzien: Een paar jaar geleden was ten tijde van de dioxinecrisis en de MKZ voedselveiligheid en landbouw nog hét Alfa en Omega van de politiek. Nu interesseert het geen hond meer. Zelfde voor het "gratis"-verhaal. In 2003 nog dé politieke trend, nu wil de SP.A er zelfs niet meer mee geassocieerd worden. Je ziet een golfbeweging die zich over een half jaar, hooguit een jaar uitstrekt waarin er politieke hoogspanning heerst rond een bepaald item en het de agendasetting van de politieke scène domineert. Maar wanneer zich er een nieuw onderwerp aandient waar media en publiek zich door laten obsederen volgen de politici naadloos die golf en laten ze datgene dat ze een week eerder nog als cruciaal beschouwden, compleet links liggen. Politici laten hun visie en principes meer en meer leiden door de waan van de dag: Nadat Hans Van Themsche in Antwerpen drie mensen neerknalde werd van de ene dag op de andere een strengere wapenwet ingevoerd. De PS, die zich al die tijd daarvoor de grootste tegenstander van zo'n verstrenging had getoond (iemand moet de marchandise van staatsbedrijf FN afnemen, nietwaar?), veranderde doodgemoedeerd 90° en stemde vrolijk mee met de wet die ze jarenlang had verketterd. Maar leren wij eruit? Nee, we wentelen onszelf in de politieke hype van de dag en beelden ons in dat het voor eeuwig is.Zo zal het ook vergaan met die hele hype rond het broeikaseffect en de opwarming van de aarde. Sinds Al Gore met zijn slideshow succes boekte lopen alle Vlaamse partijen opeens warm voor het milieu en klimaatbeheersing alsof ze altijd al een "groene" partij waren, terwijl ze je anno 2004 vierkant zouden hebben weggelachen als je zou gezegd hebben dat die thema's aandacht verdienden. Ik voorspel dan ook met enige stelligheid dat in 2008 ten laatste van heel de broeikasgekte weinig meer te merken zal zijn. Oud nieuws interesseert het publiek immers niet.

Is een mogelijke opwarming van de aarde een probleem? Uiteraard! Is onze huidige aanpak de juiste manier? Uiteraard niet. Beslissingen die door hypes worden genomen zijn zelden goede beslissingen. Wanneer we nu opeens onze samenleving en economie gaan wijzigen vanuit een paniekvisie dat binnen enkele jaren de woestijn tot in Frankrijk zal komen en de smeltende ijskappen half Europa zullen onderspoelen, zijn we een historische stommiteit aan het begaan.De hele hysterie rond de opwarming is bovendien zo'n typisch voorbeeld van onze neiging om het hier en nu als maat van alles te beschouwen: Ten eerste zijn klimaatschommelingen van alle tijden. Zelfs in de Middeleeuwen beleefden we nog een "mini-Ijstijd" die de temperatuur op aarde met enkele graden liet zakken. De Middeleeuwer toen voelde wel dat er iets veranderde, maar liet het over zich heen komen. Zo gaat het echter niet met de 21e eeuwse Westerling: Wij zien een evolutie zoals de opwarming waar we geen vat op hebben en dat frustreert ons mateloos. We zijn in de waan dat we àlles kunnen controleren, dus ook ons klimaat, alsof het een thermostaat is waar we zelf aan de aan-en-uit-knop kunnen prutsen naar wens. Dat er krachten werkzaam zijn waar wij als nietige zandkorreltjes in een onmetelijk universum zelf geen controle over kunnen hebben in de nanoseconde die onze levenstijd is in de hele geschiedenis, wil er niet in bij ons.

Het hele "Doomsday"-denken over het klimaat dat ons nu zo beangstigt is vanuit historisch opzicht overigens best vermakelijk: Wie in de jaren '50 over milieu begon als mogelijke bedreiging voor de mensheid werd weggelachen. Er zou immers zéér binnenkort een nucleaire apocalyps komen die alles zou vernietigen, dus wat maakte het uit? Als je toen had gezegd dat in minder dan een half leven de Koude Oorlog een geschiedenislesje was geworden en er van het Vrije Westen en het Oostblok geen sprake meer zou zijn, zou niemand je hebben willen geloven. De mens van de jaren '50 leefde in een tijd van nucleaire dreiging en dacht dat het alleen maar erger kon worden, dat zijn tijd voor altijd zou blijven duren.

Of laat ons nog eens verder terugkeren: In de 19e eeuw voorspelde de Engelse wetenschapper-filosoof Malthus dat de wereld binnen de eeuw naar de knoppen zou zijn. Hij had immers op basis van de bevolkingsaangroei berekend dat de Europeanen binnen één of twee generaties met zoveel zouden zijn dat ze zouden creperen van de honger. Malthus stelde dan ook voor de sociale voorzieningen af te schaffen zodat de armen zouden doodhongeren, gezinnen drastisch in te perken en bepaalde lagen van de bevolking te steriliseren of zich te dwingen niet meer voort te planten. Malthus' pessimistische theorieën hadden een enorme impact op de Engelse samenleving en zorgden voor een aanzienlijk politiek debat in Engeland. Zijn voorstellen werden gelukkig nooit in de praktijk omgezet. Honderd jaar later zijn al zijn ideeën achterhaald: De Europese bevolking is sinds de tijd van Malthus verdrievoudigd, maar we zijn nog nooit zo goed gevoed geweest als nu. Malthus had de cruciale fout gemaakt de bevolkingsgroei van de 18e eeuw lineair door te trekken zonder rekening te houden met de vooruitgang. Hij zag in 2000 een identieke maatschappij als die van 1800. Dat er in die twee eeuwen een geindustrialiseerde en getechnologiseerde maatschappij zou ontstaan die tien keer meer uit haar grond haalde had hij niet voorzien en kon hij ook niet voorzien, maar dat belette hem niet om aan te dringen op een onmenselijk beleid op basis van zijn eigen voorspellingen.

In die zin zijn de mensen achter de klimaathysterie van vandaag de Malthussen van vandaag: Ze kijken naar de cijfertjes van vandaag, trekken die door en voorspellen hoe de aarde eruit zal zien in 2050 of 2100. Dat tegen die tijd onze industrie en samenleving er radicaal anders uit zal zien, gaat er bij hen niet in. Er moet NU, NU, NU iets gebeuren om de toekomst te "redden". Wat me weer terugbrengt bij die eeuwige "hic et nunc" van de Westerling: Hij wil niet leren uit het verleden en hij wil de toekomst controleren. Wie weet ligt daar nog een mooie taak voor een historicus-politicus?